Beynəlxalq Zərərin Azaldılması (HRI) Təşkilatı narkotiklərlə bağlı cinayətlərə görə ölüm hökmü ilə bağlı 2025-ci il hesabatını Avstriyanın Vyana şəhərində keçirilən BMT Narkotik Vasitələr Komissiyasının 69-cu sessiyasında təqdim edib. Hesabatın nəticələrinə görə, bu məsələ üzrə qeydiyyat aparılandan bəri 2025-ci il ən çox edam sayının baş verdiyi il olub ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 97% artım deməkdir. Bu, narkotiklərlə müharibənin doğurduğu humanitar böhranın vurğuladığı narkotiklərlə mübarizə üzrə cəza tədbirlərinin yaratdığı qlobal eskalasiyanı əks etdirir, hansı ki, bir çox siyasətçilər və qanunvericilərin içindən az adam narkotiklərlə mübaribənin uduzulumuş savaş olduğunu etiraf edirlər.
Beynəlxalq Zərərin Azaldılması (HRI) Təşkilatının BMT-nin Narkotik Vasitələr Komissiyasına (CND) təqdim etdiyi hesabat "Narkotiklərlə bağlı cinayətlərə görə ölüm hökmü: 2025-ci ilə qədər qlobal proqnoz" adlanır.
Sənəd son illərdə daha da pisləşən acınacaqlı reallığı ortaya qoyur: İnsan Hüquqları İnstitutunun (HRI) bu məhkumluqları izləməyə başladığı 2007-ci ildən bəri 2025-ci il ən rekordlu il olub. Belə ki, narkotiklə bağlı cinayətlərə görə edam edilənlərin sayı 2024-cü ildəki 615 rəqəmindən 2025-ci ildə 1212-ə çataraq təxminən ikiqat artıb - 97% artım. Narkotiklə bağlı cinayətə görə 30 edam hadisənin qeydə alındığı 2020-ci illə müqayisədə bu, beş ildə 3940% artım deməkdir. Qurum bu artımı qlobal miqyasda "narkotiklərə cəzalandırıcı nəzarəti"nin gücləndirilməsi ilə bağlayır.
Səudiyyə Ərəbistanı ötən il 240 Səudiyyə vətəndaşı və 188 xarici vətəndaşın edam edilməsi ilə bu növ cinayətlərə görə ən çox ölüm hökmü verilən ölkə olub. Eləcə də 2025-ci il ən azı 18 ölkə narkotiklə əlaqəli cinayətlərə görə ölüm hökmü tətbiq edib (cəmi 331)-siyahıda İndoneziya (143), ardınca Vyetnam (85) və İraq (40) gəlir.
2025-ci ildə bu tip cinayətlərə görə effektiv edamlara diqqət yetirən qurum, onların beş ölkədə - Çin, İran, Küveyt, Səudiyyə Ərəbistanı və Sinqapurda tətbiq olunduğunu təsdiqlədi. Onlar həmçinin edamların Şimali Koreya və Vyetnamda da baş verdiyini güman edirlər, "lakin dövlət sirri və senzurası minimum sayın təsdiqlənməsinə mane olur", deyə sənəddə izah edirlər.
Keçən il iki ölkə Əlcəzair və Maldiv adaları narkotiklə əlaqəli bəzi cinayətlərə görə ölüm cəzası tətbiq etdi və bu növ cinayətlərə görə ölüm cəzasını saxlayan dövlətlərin sayı 36-ya çatdı ki, bu da on ildən çox müddətdə görünməmiş artımdır. Beynəlxalq Zərərin Azaldılması Təşkilatı (HRI) həmçinin İnstaqram səhifəsində qeyd edir ki, "hazırda dünyada təsdiqlənmiş edam hökmlərinin təxminən yarısı narkotiklə əlaqəli edamlardır" (46%), "edam edilənlər arasında ən azı 271 əcnəbi və 338 etnik azlıqlara mənsub şəxs var".
Digər tərəfdən, dünyada hazırda 2450 nəfər narkotiklə əlaqəli cinayətlərə görə ölüm cəzası gözləyir.
Təşkilat bildirir ki, "faktiki rəqəmlər çox güman ki, daha yüksəkdir", lakin "Çin, Şimali Koreya və Vyetnam kimi ölkələrdə şəffaflığın olmaması və dövlət sirrinin məxfi saxlanması səbəbindən açıqlanan rəqəmlər təsdiqlənmiş ən aşağı rəqəmlərdir".
Avropa Şurasında sonuncu edam 1997-ci ildə həyata keçirilib, baxmayaraq ki, Belarusda sonuncu dəfə 2019-cu ildə həyata keçirilib, bu hələ də həyata keçirilə bilər və Rusiyada qanuniliyinə baxmayaraq, edamların qarşısını alan moratorium mövcuddur. Avropa İttifaqı da öz növbəsində qəti mövqe tutub. Ölüm cəzasına qarşı çıxmaq və onun ləğvi hər hansı bir namizəd ölkənin qoşulması üçün tələbdir.
Portuqaliya 1852-ci ildə siyasi cinayətlərə, 1867-ci ildə adi mülki cinayətlərə və nəhayət, 1976-cı ildə bütün digər cinayətlərə görə ölüm cəzasını ləğv edərək Avropada bunu edən ilk ölkə olub. 27 il ərzində Asılılıq və Asılılıq Davranışı İnstitutunun (ICAD, əvvəllər SICAD) direktoru olan Joano Gulao kimi, bu institutun idarə heyətinin hazırkı prezidenti Joana Teyşeyra da Portuqaliyanın narkotiklə əlaqəli cinayətlərə görə ölüm cəzasına qarşı olduğunu dəfələrlə ifadə edib, hətta BMT-nin Narkotik Vasitələr Komissiyasındakı ifadəsində bunu təkrarlayıb.
Portuqaliya və bütövlükdə Avropa dünya miqyasında narkotik siyasəti və insan hüquqları kontekstində istisna təşkil edir. Narkotiklə bağlı cinayətlərə görə ölüm cəzası qlobal norma olmasa da, qadağa olduğu kimi qalır, baxmayaraq ki, narkotik istehlakı ildən-ilə sistematik şəkildə artır, mövcud vəziyyət isə mütəşəkkil cinayətkarlığı və silah qaçaqmalçılığını alovlandırır, bunun isə öz növbəsində narkotiklərlə bağlı bütün istiqamətlərdə cinayət risklərini xeyli artırdığı geniş şəkildə sübut olunub. Narkotiklə bağlı cinayət törədənlərə qarşı humanizmin zərurəti BMT kürsüsündən israrla səsləndirilir, amma gözdən qaçırılır ki, insanları narkotik bataqlığına salmaq da çxo hallarda ölümə gətirir və narkotik cinayəti törədənlərin də minlərlə, milyonlarla qurbanı olur.
Narkotik ticarəti, narkotik şəbəkəsinin “ticarət işləkləri” hər il milyonlarla ölüm hadisəsinin qeydə alındığı qlobal humanitar böhrana gətirib çıxarır və bəzi siyasətçilər, eləcə də qanunsuz narkotik maddələrlə bağlı qlobal vəziyyəti izləyən bir çox fəal və sosial işçilər bu yanaşmanı müdafiə edirlər ki, narkotiklər nəhayət leqallaşdırılsa və onun dövriyyəsi tənzimlənsəydi, bunların çoxunun qarşısı alına bilərdi. BMT-nin İqtisadi və Sosial Şurası ilə xüsusi məsləhətçi statusuna malik Liverpulda (Böyük Britaniya) yerləşən QHT olan “Harm Reduction International" – Beynəlxalq Zərərin Azaldılması Təşkilatı çözümü “narkotik siyasətinin ləyaqətə, sağlamlığa və hüquqlara hörmət etdiyi bir dünya üçün çalışmaq”da görür. Bu məqsədlə, onlar "zərərin azaldılması və narkotik siyasəti islahatlarını inkişaf etdirmək üçün məlumatlardan və təbliğatdan" istifadə edirlər. Bu təşkilat yayımladığı hesabatlar, təşkil etdikləri konfranslar, maliyyə dəstəyi və məsləhətləşmələr vasitəsilə "hüquqlara əsaslanan və sübutlara əsaslanan cavabların daha sağlam və təhlükəsiz cəmiyyətlərə necə töhfə verdiyini" nümayiş etdirməyi və zərərin azaldılması siyasətlərinə və tədbirlərinə investisiya qoyulmasını hədəfləyirlər.
P.S.
Portuqaliyanı bu yanaşmanın necə işlədiyinə dair yaxşı nümunə kimi göstərirlər, hərçənd Portuqaliyadakı vəziyyət də ideal deyil. Amma əgər narkotik cinayətlərinə qarşı edam cəzasına humanizm prizmasından baxmağa çalışılırsa, narkotik cinayətlərini törədənlərin, ələlxüsus da narkotik satışı şəbəkəsinin qurbanlarının da həm mənən, həm fiziki baxımdan aşırı narkotik dozasından öldüyü, hətta narkotik pandemiyasının ölüm epidemiyasına döndüyü, narkotik bataqlığına salınanların humaninist davranışa daha çox ehtiyacı olduğu diqqətə alınmalıdır.
Stopnarkotik.az