Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə, dünyada siqaret çəkənlərin böyük hissəsi bu vərdişi 18 yaşdan əvvəl qazanır.
Bəzi ölkələrdə yeniyetmələrin təxminən 20-30%-i erkən yaşlarda alkoqol ilə tanış olur.
Avropa regionunda aparılan araşdırmalar göstərir ki, 15-16 yaşlı şagirdlərin 15%-dən çoxu ən azı bir dəfə narkotik maddə ilə təmasda olub(bunlar qeydiyyata düşənlərdir).
Məsələn, ABŞ-da həyata keçirilən “Drug Abuse Resistance Education (D.A.R.E.)” proqramı məktəblərdə tətbiq edildikdən sonra müəyyən regionlarda yeniyetmələr arasında narkotik istifadəsində 49% azalma müşahidə olunmuşdur. Eyni zamanda, Finlandiya və Norveç kimi ölkələrdə məktəb əsaslı profilaktik proqramlar gənclər arasında zərərli vərdişlərin yayılma səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salmışdır.
Məktəblərdə həftədə və ya ayda ən azı 1 dəfə maarifləndirici görüşlərin keçirilməsi bir neçə əsas məqsədə xidmət edir:
1. Erkən profilaktika
Uşaqlar pis vərdişlərin zərərini erkən yaşda dərk etdikdə, həmin davranışlardan uzaq durmaq ehtimalı artır.
2. Şüurlu qərarvermə bacarığı
Maarifləndirilmiş şagird təzyiqlərə qarşı daha dayanıqlı olur və düzgün seçim edə bilir.
3. Psixoloji dayanıqlılıq
Bu cür təlimlər uşaqlarda streslə mübarizə və özünü idarəetmə bacarıqlarını inkişaf etdirir.
4. Sosial məsuliyyətin formalaşması
Şagirdlər təkcə özlərinə deyil, ətraf mühitə də məsuliyyətlə yanaşmağı öyrənirlər.
Maarifləndirmə sadəcə formal mühazirə şəklində deyil, interaktiv və cəlbedici, əsasən diskussiya formatında təşkil edilməlidir:
- Təcrübəli ekspertlərin iştirakı ilə real həyat nümunələri və hadisələrin təqdimatı;
- Video materiallar və diskussiyalar;
- Rollu oyunlar və debatlar;
- Şagirdlərin aktiv iştirakının təmin olunması.
Araşdırmalar göstərir ki, interaktiv üsullarla keçirilən təlimlər ənənəvi mühazirələrdən 2-3 dəfə daha effektivdir.
Dünyanın bir çox ölkələrində məktəblərdə maarifləndirmə proqramları sistemli şəkildə tətbiq olunur:
- ABŞ: məktəblərdə polis əməkdaşlarının iştirakı ilə profilaktik proqramlar;
- Finlandiya: Psixoloji dəstək və sosial bacarıqların inkişafına yönəlmiş dərslər;
- Yaponiya: Uşaqlarda intizam və məsuliyyətin erkən yaşdan formalaşdırılması;
- Almaniya: Narkomaniya və alkoqolizmə qarşı xüsusi təhsil proqramları.
Bu təcrübələr göstərir ki, davamlı və planlı maarifləndirmə cəmiyyət üçün uzunmüddətli müsbət nəticələr verir.
Məsuliyyət kimlərin üzərinə düşür?
Bu istiqamətdə məsuliyyət yalnız məktəblərin deyil, bütün cəmiyyətin üzərinə düşür:
1. Dövlət qurumları
- Təhsil Nazirliyi proqramların hazırlanması və tətbiqi;
- Səhiyyə qurumları tibbi məlumatlandırma;
- Daxili İşlər orqanları hüquqi maarifləndirmə.
2. Məktəblər
- Direktor və müəllimlər bu prosesin təşkilatçılarıdır;
- Məktəb psixoloqları əsas rol oynayır.
3. Ailə
Valideynlər uşağın davranışında ən böyük təsirə malikdir. Evdə verilən tərbiyə məktəbdəki maarifləndirməni tamamlamalıdır.
4. Qeyri-hökumət təşkilatları və ictimai birliklər
Bu təşkilatlar layihələr və seminarlar vasitəsilə əlavə dəstək göstərir.
Maarifləndirmənin tezliyi: həftəlik, yoxsa aylıq?
Zənnimizcə, hazırda aylıq tədbirlər minimum səviyyədir. Həftəlik qısa sessiyalar isə daha effektiv hesab olunur
Ən ideal model isə maarifləndirmənin dərs proqramına inteqrasiya olunmasıdır. Yəni bu mövzular ayrıca tədbir kimi yox, davamlı təhsil prosesi kimi aparılmalıdır.
Nəticə və təkliflər
Məktəblərdə şagirdlərin pis vərdişlərdən uzaq tutulması üçün mütəmadi maarifləndirmə tədbirlərinin keçirilməsi yalnız düzgün deyil, həm də zəruri bir addımdır. Bu tədbirlər:
- Gənc nəslin sağlam inkişafını təmin edir;
- Cəmiyyətdə sosial problemlərin azalmasına səbəb olur;
- Gələcəkdə dövlət üçün riskləri minimuma endirir.
Təkliflər:
- Məktəblərdə müntəzəm maarifləndirmə proqramları tətbiq olunmalıdır;
- Psixoloq və mütəxəssislərin iştirakı artırılmalıdır;
- Valideynlərlə əməkdaşlıq gücləndirilməlidir;
- Dövlət səviyyəsində vahid strategiya hazırlanmalıdır.
Yekun
Sağlam gənclik sağlam gələcək deməkdir. Bu səbəbdən məktəblərdə maarifləndirmə tədbirləri yalnız bir təşəbbüs deyil, cəmiyyətin davamlı inkişafı üçün strateji zərurətdir.
Emil MAQALOV
Narkoekspert
