Narkotik istifadəçiləri kontingentinin önəmli hissəsi olan yeniyetmələr arasında narkotik istifadəsi qlobal təhlükədir. Milyonlarla gənc ciddi şəkildə narkotik istifadəsi ilə məşğul olur və bu, gələcək nəsillər üçün təhlükə yaradır. Dünyanın hər yerində gənclər artıq siqaret və alkoqol daxil olmaqla bütün növ narkotikləri, kokain, kannabis və heroin kimi sərt narkotikləri sınaqdan keçiriblər.
Narkotik istifadəsi halları onilliklər ərzində artıb. Dünya narkotik hesabatı təxminlərinə görə, "Dünyanın 15-64 yaş arası 153 milyondan çox və 300 milyon insan qanunsuz narkotik istifadə edib" (BMT-nin Narkotik və Cinayətkarlıq üzrə İdarəsi). Bir neçə təşkilat və təşəbbüs bu məsələyə xüsusi diqqət yetirib və onu həll etmək üçün strategiyalar hazırlamağa çalışıb. Gənclər və yeniyetmələr arasında narkotik istifadəsi demək olar ki, bütün ölkələrdə, inkişaf etmiş ölkələrdən inkişaf etməkdə olan ölkələrə, o cümlədən ABŞ, Almaniya və Çin kimi məşhur ölkələrə qədər geniş yayılmışdır. Newcomb, Scheier və Bentler-ə (215) görə, yeniyetmələr arasında ən çox istifadə olunan narkotiklər arasında spirtli içki, siqaret, kannabis və kokain var. Gənclər narkotik istifadə edir və beləliklə ciddi asılılıq yaradırlar ki, bu da həm şəxsi həyatlarına, həm də yaxınlarına təsir edir.
Dünyada yeniyetmələr arasında alkoqol və digər maddələrin istifadəsi və sui-istifadəsi çox yayılmış və təhlükəli tendensiyaya çevrilib. Təkcə alkoqol ABŞ-da ildə 88,000-dən çox ölümə səbəb olur. Statistika göstərir ki, 15-25 yaş arası yeniyetmələrin ölümlərinin 50%-i, o cümlədən qətllər, avtomobil qəzaları və intiharlar, alkoqolizm səbəbindən baş verir (Compton və b., 2023). Alkoqol və narkotik istifadəsi digər fiziki və cinsi təcavüzlərə, məsələn, zorakılığa səbəb olur və bu, ABŞ-da qarşısı alına bilən ölüm hallarının dördüncü əsas səbəbidir.
Narkotik İstifadəsinin səbəbləri
Narkomaniyanın bir çox səbəbinə həmyaşıdların təzyiqi, valideyn təsiri, sosial-iqtisadi amillər kimi çoxsaylı amillər daxildir. Bir çox tədqiqatlar həmyaşıdların təzyiqini yeniyetmələrdə narkotik istifadəsini tətikləyən amil kimi araşdırıb. Gənclərin əksəriyyəti əsasən tay-tuşları olan həmyaşıd qruplarla əlaqə qurmağı sevirlər.
BMT-nin Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə İdarəsi bildirir ki, "Əksər insanlar qanunsuz narkotiklərin ilk dozasını dostundan, ailə üzvündən və ya romantik partnyorundan alır". Bu halda bir qrupdakı az sayda narkotik istifadəçisi, ehtimal ki, digər üzvləri narkotik istifadə etməyə sövq edəcək. Əksər hallarda insanlar vaxtlarının çox hissəsini keçirdikləri yaşayış mühitindən təsirlənirlər. Həmyaşıd qruplarında daha nüfuzlu gənclər digərlərini təsirə məruz qoyur. Ailə və oradakı davranış şəxsi xüsusiyyətlərə təsir göstərir. Müasir ailələrin əksəriyyəti Qərbləşmənin təsiri ilə sıx münasibətlərin zəiflədiyi ailə fərdlərinin bir-birindən qopuq həyat tərzini qəbul etməyə meyllidir. Ənənəvi davranışlar və dəyərlərlə yaşayan ailə daha mehriban olur. Yeni model ailə sistemində dəyərlər aşınır, mehribanlıq zəifləyir və bu da sosial normaların geriləməyinə səbəb olur.
Bahr, Hoffman və Yang kimi sosioloqlar nəzəriyyələri müşahidə etmiş, ailə və həmyaşıd münasibətlərinin narkomaniyanın səbəblərini araşdırmaqda vacib olduğu qənaətinə gəlmişlər, çünki ailə və tay-tuş münasibətləti fərdlərin münasibət və davranışlarını müəyyənləşdirməkdə mühüm rol oynayırlar. Digər tərəfdən miqrasiya və şəhərləşmənin artması ilə güclü ənənəvi ailə əlaqələri tədricən aşınmağa başlayıb və müasir dünyada ənənəvi dəyər sistemləri əhəmiyyətini itirir. Bu gün əksər valideynlər uşaqlarının yanında spirtli içki içir və açıq şəkildə narkotik istifadə edir. Tünlüyün, basırıqlığın hökm sürdüyü şəhərlərin sıxlığı da bu münasibəti zəruri edir.
Sosial-iqtisadi status narkomaniyanın digər bir səbəbidir. Qlobal miqyasda əhali sayı artır və müxtəlif iqtisadi çətinliklər yaşanır. İşsizlik narkoticarət və qanunsuz narkotik istifadəsinin əsas amillərindən biridir. Dünyada, xüsusən də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə mövcud işsizlik vəziyyətinə görə insanlar alternativ yaşam yolları axtarırlar (BMT-nin Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə İdarəsi 87-88).
Nəticədə, fərdlər narkoticarət şəbəkəsinin toruna düşürlər və bununla narkobaronlar və yerli narkotik satıcıları arasındakı məsafə azalır, nəticədə narkotiklər gənclər üçün asanlıqla əlçatan olur. Gənclər arasında yüksək işsizlik səviyyəsi onları narkoticarətə və qanunsuz narkotik istifadəsinə sövq edir. Lakin, işsizlik gəncləri, kasıblıq isə yeniyetmələri narkotik asılılığına sövq edən yeganə sosial-iqtisadi faktor deyil. Digər faktorlar inkişaf etmiş ölkələrdə gənclərin qazancı və öhdəsindəki vəsaitlərin qeyri - bərabər olmasıdı. Bu, bir çox gəncdə narkotik asılılığına da təsir göstərir. Gənclərə təmin edilən vəsaitlər, lazımi şəkildə və məsuliyyətlə sərf olunmayanda, narkotik asılılığı üçün katalizatora çevrilir. Qeyri-bərabər gəlirə gəldikdə isə az əmək haqqı olanlar narkoticarətdə iştirak etməyə daha çox meylli ola bilərlər.
Narkotik istifadəsi özüylə dağıdıcı nəticələr gətirir. Narkotik asılıları psixoloji nəticələrdən sosial nəticələrə qədər bir çox yan təsirlərlə qarşılaşırlar. Sağlamlıq baxımından narkotik istifadəsi psixoloji pozğunluqlara səbəb olur. Nyukomb, Şeyer və Bentler iddia edirlər ki, "narkomanlarda ruhi sağlamlıq problemləri tez-tez müşahidə olunur". Klinik olaraq araşdırılan narkotik istifadəsi ilə psixopatologiya arasında güclü əlaqə var. Klinik dəlillər göstərir ki, narkotik istifadəsi reabilitasiyadan əvvəl, reabilitasiya zamanı və hətta reabilitasiyadan əvvəl psixopatoloji təsir göstərir. Yeniyetməlik dövrü insan inkişafının kritik mərhələsi olduğundan, gənclər və yeniyetmələr arasında narkotik istifadəsi post-travmatik stress pozğunluğu və əhval-ruhiyyə sindromları kimi ruhi pozğunluqlara səbəb olur. Bu pozğunluqlar şəxsi inkişafa və böyüməyə təsir göstərir, yetkinlik dövründə uzunmüddətli mənfi təsirlər göstərir. Narkotik istifadəsi HİV/AİDS kimi ən təhlükəli yoluxucu xəstəliklərin yayılmasına gətirir. BMT-nin Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə İdarəsinin məlumatına görə, "Narkotik inyeksiya edən təxminən 16 milyon insandan təxminən 3 milyonu HİV ilə yaşayır". İnsanlar narkotik təsiri altında olarkən ölümcül xəstəliklərlə qarşılaşırlar. Narkotikin təsiri altında istifadəçilər yoluxucu xəstəliklərə yoluxmaqla yanaşı, şəxsi əşyaları da paylaşılar.
Qlobal hesabatlara görə, "İnyeksiya yolu ilə narkotik qəbul etmək HİV, hepatit C və hepatit B kimi qanla keçən viruslara yoluxma riski daşıyır və çirklənmiş iynə ilə şprislərin paylaşılması bu virusların əsas ötürülmə yoludur" (BMT Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə Ofisi 15). Dəfələrlə həkimlər narkotikdən sui-istifadəni yoluxucu xəstəliklərin yayılmasının əsas səbəblərindən biri kimi müəyyən ediblər. Narkotikdən istifadə çox vaxt fərdləri nəzarətsiz seks, fahişəlik, cinayətkarlıq və zorakılıq kimi digər təhlükəli işlərə gətirməklə QİÇS infeksiyası riskini artırır. Qlobal miqyasda narkotikdən istifadə gənclər arasında ölümləri artırır. Narkotikdən istifadə gənclər arasında avtomobil idarə edərkən və ya əylənərkən baş verən qəzalardan ölümlərin əsas səbəbi olub. Narkotikdən istifadə ilə bağlı əsas təsadüfi ölümlərə intihar, narkotik maddələrin təsiri altında avtomobil idarə etmək, qətl, aşırı doza qəbulu, infeksiyalar və travma daxildir. Narkotik asılılığına düşmüş gənclər onun yaratdığı hallüsinasiyaların təsirilə həyati təhlükəli işlərlə məşğul olmaq üçün özünəinam qazanmağa meyllidirlər. BMT-nin Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə İdarəsinin məlumatına görə, dünya narkotik hesabatında bildirilirb ki, 2010-cu ildə dünya üzrə qəzalardan 99.000 -dən 253.000-ə qədər ölüm narkotik asılılığından qaynaqlanıb. Bu ölümlərin 77,9%-dən çoxu 15-64 yaş arası gənclər arasında baş verib.
Nəticə
Gənclər arasında narkotik istifadəsi qlobal çıxılmaz durumdadır. Yeniyetmələrin narkotik istifadəsinə meylinə bir neçə amil təsir göstərir. Həmyaşıdların təzyiqi yeniyetmələrdə narkotik asılılığına səbəb olan amildir və narkotik asılılığına öyrəşmiş insanlar başqalarını da buna təşviq edirlər. Ailə quruluşu və ailə davranışı narkotik asılılığına təsir göstərir, çünki əksər valideynlər Qərb mədəniyyətini mənimsəyir və bu da gənclərin davranışının formalaşmasında vacib olan sosial normaların aşınmasına səbəb olur. Qloballaşma və kənddən şəhərə miqrasiya bu çıxılmaz vəziyyətə səbəb olur. İşsizlik də daxil olmaqla sosial-iqtisadi amillər gənclər arasında narkotik istifadəsinə təsir göstərib və bir çox işsiz vətəndaş sağ qalmağın yollarını narkotikdə tapıb. İşsizlik fərdləri narkotik istifadəsi və insan alveri ilə məşğul olmağa vadar edir. Narkotik istifadəsinin bir neçə mənfi nəticəsi var. Bu nəticələrə psixopatoloji pozğunluqlar, travma sonrası stress pozğunluqları, HİV/AİDS infeksiyası və hətta ölümcül qəzaların artması daxil ola bilər.
Stopnarkotik.az