Absələddin Əliyev: “Bizim köməyimizə psixologiya və sosiologiya gələ bilər”
“Reabilitasiya imkanları artsa, daha yaxşı olar; narkotik məsələsi daha çox yeniyetmə dövründə təzahür edən problemlərdən biridir”
“Cəmiyyətdə uşaq və yeniyetmələrin tərbiyə məsələsi ön planda olmalıdır”
Son günlər ölkəmizdə uşaq cinayətkarlığının artması istər mətbuatda, istər də sosial şəbəkələrdə geniş müzakirə olunur. Hansı ki, bir neçə gün öncə Baş prokuror Kamran Əliyev də statsitik rəqəmlərə istinad edərək, bu haqda açıqlama vermişdi. O cümlədən, Vəkillər Kollegiyasının rəhbəri Anar Bağırov da bu məsələyə öz münasibətini bildirmişdi. Elə, son günlərdə 16 yaşına qədər uşaqların sosial şəbəkədən istifadəsinə tətbiq edilən qadağa da onu deməyə əsas verir ki, uşaqlarla vəziyyət kufayət qədər ciddi və gərgindir. Bəs, cəmiyyət olaraq diqqətimizi bu məsələnin hansı nüanslarına yönəltməliyik, vəziyyəti nəzarət altına necə almalıyıq, həm qanun, həm yazılmamış qanun-mənəvi baxımdan kəskin, iti uçları hansı bucaqdan cilovlamalıyıq? Bu və digər məsələlər barədə tanınmış vəkil, emlakvekili.az saytının rəhbəri Absələddin Əliyevin fikirlərini öyrəndik.
- Bir sıra ekspertlər və hüquqşünaslar narkotik satışı ilə bağlı cəzaların artırılmasını lazım bilir. Belə baxış də var ki, şəxs satış məqsədi olmadan ilk dəfə narkotiklə tutulubsa ona qarşı alternativ cəzalar və reabilitasiya prosesini tətbiq etmək olar. Necə düşünürsünüz, narkotiklə bağlı cinayətlərin kökünün kəsilməsi üçün hansı yol effektivdir?
- Mən hesab edirəm ki, qanunvericilikdə bu məsələlər kifayət qədər var. Həm də son zamanlar cəza artırılmışdı. Satış məqsədi olmasa da, qanunvericilikdə müəyyən olunmuş hədd var. O həddən artıq olanda artıq PM1 maddəsini tətbiq etdilər. Cəza daha artıq oldu, o ağır cinayətlər kateqoriyasına girən cinayətdir. Amma görürük ki, ümumi olaraq, bu, cinayətlərin azalmasına səbəb olmayıb. Bu yöndə cəmiyyətdə söhbətlər varsa, görünür ki, o cəza real olaraq öz niyyətinə tam olaraq çatmayıb. Cəzanın islahedici funksiyaları var. O baxımdan, reabilitasiya imkanları bir qədər də artsa, mənim fikrimcə, daha yaxşı olar. Daha çox preventiv məsələlərə fikir verməliyik, sırf hüquqi cinayətə yox. Ümumiyyətlə, tərbiyə, təhsil məsələlərinə fikir verilməlidir. Xüsusən də orta məktəblərdə. Hər zaman cinayət qanunvericiliyinin ciddiləşdirilməsi əslində bir yol deyil. Nəticəyönümlü deyil.
- Türkiyədə cinayətə görə cəzalanma yaşı 10-a salınır. Eyni zamanda, yeni qanunvericiliyə əsasən, yeniyetmələrin törətdiyi pis əmələ görə valideynlər cəzalanacaq. Bizdə də anoloji addımlar atmaq effektiv olarmı?
- Belə götürsək, əlbəttə, valideynin də rolu var. Məktəblərdən götürək. Məktəb çox müzakirə olunur. Müəllimlərə yönəlik - müəllim onu edə bilməz, müəllim bunu edə bilməz - valideyn qalır kənarda. Daha çox məktəblər və müəllimlər qınanılır. Bu düzgün deyil axı. İndi valideynlər də başqa cürdür. Uşağa bir söz deyə bilmirsən. Məktəbin eyni zamanda tərbiyə rolu da var. Elə bil ki, məktəbin tərbiyə rolunu biz kənarlaşdırmışıq, müəllim ancaq tədrislə məşğul olmalıdır.
Mən hesab edirəm ki, o narkotik məsələsi də daha çox yeniyetmə dövründə təzahür edən problemlərdən biridir. Ona görə, preventiv tədbirlər də vaxtında, elə məktəbdən başlamalıdır.
Bu baxımdan, sualınıza gəldikdə, düşünürəm ki, bu, yenə də dərin araşdırma predmeti olmalıdır, ondan sonra belə nəticələrə gəlinməlidir. Türkiyədə belə bir araşdırma aparıb nəticəyə gəliblərmi, bilmirəm, amma ilkin təəssürat kimi soruşursunuzsa, mən də bununla razı olaram. Çünki valideyn bilsə ki, bilavasitə uşağın hərəkətlərinə cavabdehlik daşıyır... Ümumiyyətlə, qanunvericilikdə mülki məsələlərlə bağlı valideyn məsuliyyəti var. Məsələn, uşaq gedib haranısa sındırdı və ya hardasa əmlaka ziyan vurdusa, bununla bağlı qanunvericilikdə - Mülki Məcəllədə məsuliyyət nəzərdə tutulub. Amma cinayətlə bağlı bilavasitə yoxdur. Bu, şəxsin təhlükəli əməli törətməsilə bağlı olduğuna görə, valideynin məsuliyyəti məsələsi yoxdur. Amma düşünürəm ki, bu məsuliyyətin olması barədə düşünmək olar. Yenə də dərin araşdırma aparılmaldır. Amma bəlkə də bu istiqamətdə valideyn məsuliyyəti təsir edə bilər.
- Yeri gəlmişkən, Türkiyədə cəzaçəkmə müəssisələri daha çox reabilitasiya yönümlü olacaq, parlamentdə isə amnistiyaya dair yeni qanun layihəsi müzakirə olunur. Bu layihəyə görə, amnistiya yox, şərtli azadlığa buraxılma gündəmdədir. Amma məhbus yeni cinayət törətsə, əvvəlki cinayətinə görə çəkmədiyi cəzanı da çəkəcək. Sizcə, bunlar məhbusların islahında nə qədər effektiv ola bilər?
- O sistem müəyyən qədər bizdə də var. Amnistiya birbaşa o demək deyil ki, cəza birdəfəlik ləğv olunur, cəzadan azad olunur. Cəzanın müəyyən hissəsi götürülür. Amnistiya da mərhələli şəkildədir. Bu, bizdə müəyyən formada var. Bu, qanunun özündən asılıdır, orada göstərilir ki, hansı formada tətbiq olunacaq. Bax, orada dediyiniz formada nəzərdə tutula bilərdi, qanun bunu istisna etmir.
Amma, ümumiyyətlə, sualınıza gəldikdə, bu da islahedici rol oynayacaq. Məhbus da, yeniyetmə də biləcək ki, məsələn, cəzaçəkmə müəssisəsində özünü aparmasından, davranışından asılı olaraq sabah reabilitasiya imkanları ona açıqdır. Bu, özü tərbiyələndirici effekt olardı.
- Bir neçə gün öncə Baş prokuror Kamran Əliyev bildirdi ki, 2025-ci ildə 18 yaşına çatmayan 478 şəxs cinayət məsuliyyətinə cəlb edilib. Eyni zamanda, 784 nəfər 18 yaşına çatmayan şəxs zərərçəkmiş qismində qeydə alınıb. Necə düşünürsünüz, uşaq cinayətkarlığının altında yatan faktorlar nədir və onları necə aradan qaldırmaq olar?
- Görürsünüz, burada biri azyaşlını cəlb edib... Əslində, Cinayət Məcəlləsi onu da nəzərdə tutur ki, azyaşlılar cinayət qanunvericiliyi ilə qorunurlar. Çünki yeniyetmə şəxsi cinayətə cəlb edən şəxsin cəzası artırılır. Amma bunlar da cəmiyyətdə dediyiniz effekti verə bilmir. Ona görə də, yenə mən deyirəm, tərbiyə məsələsinə qayıdılmalıdır. Cəmiyyətdə uşaq və yeniyetmələrin tərbiyə məsələsi ön planda olmalıdır.
- Bir neçə gün əvvəl təhsil naziri Emin Əmrullayev bildirdi ki, uşaqların 50%-i sosial mediadan informasiya əldə edir və bu, risklidir. Sizcə, vəziyyəti nəzarət altına necə almalıyıq? Bunun alətləri nələr olmalıdır?
- Bu istiqamətdə məsələni yaxşı bilən mütəxəssislər cəlb olunmalıdır. Gördünüz, 16 yaşında uşaqların sosial şəbəkələrə çıxış imkanları ilə bağlı qanun qəbul olundu. Mən bununla bağlı yeni araşdırmaları xoşlayıram. Özüm də süni intellekt, internetlə bağlı araştırmalarla maraqlanıram. Bu məsələ birinci Avstraliyada həyata keçirildi. Amma son məlumatlara görə, Avstraliyada bir real təsiri olmayıb. Çünki cəmiyyət kütləvi şəkildə VPN-dən istifadə etməyə başlayıb. Uşaqlar VPN-lər vasitəsil sosial şəbəkələrə giriblər. Burdan belə çıxır ki, VPN-i də qadağan etmək lazımdır. Qadağalar, qadağalar, qadağalar… istədiyimiz effekti verməyəcək. Məndən soruşsanız, dünya praktikasında effekt verməyibsə, Azərbaycanda da bunun hansısa effekt verəcəyi mənim üçün sualdır. Düzdür, ilk olaraq bu yaxşıdır. Amma sonra dövlət məcbur olacaq ki, VPN məsələsinə də əl qoysun.
- Amma qadağalarla hara qədər gedə biləcəyik?
- Bayaqdan verdiyim cavabların kökündə də o durub ki, bu, səmərəli metod deyil. Məncə, biz daha səmərəli yanaşmalardan istifadə etməliyik. Bunun üçün də bizim köməyimizə gələcək psixologiyadır, sosiologiyadır. Ümumiyyətlə, sosiologiya elə bir elmdir ki, araşdırma aparılması ilə məşğul olur, amma o da sırf cəmiyyətdən cəmiyyətə fərqlənə bilər. Dərin sosioloji araşdırmalar aparılmalıdır, ondan sonra onun tətbiqi mexanizmləri işlənilməlidir. Buna sosial mühəndislik deyirlər. Bu sosial mühəndislik mərhələli şəkildə aparılmalıdır. Amma hal-hazırda Azərbaycanda dərin sosioloji araşdırmalar aparan təsisatlar, QHT-lər görmürəm ki, bu istiqamətdə normal tədqiqatlar aparsın.
-Bəlkə də belə QHT-lər var, amma işi sönükdür, ortada heç nə yoxdur...
- Biz hər şeyi dövlətin üzərinə qoya bilmərik. QHT-lər bu istiqamətdə araşdırma aparıb, öz fikirlərini ortaya qoymalıdırlar, statistika gətirilməlidir, bu istiqamətdə axtarışlar aparılmalıdır.
- Bir neçə gün öncə Vəkillər Kollegiyasının sədri Anar Bağırov bildirdi ki, uşaqların hüquq qarşısında özlərini ifadə etmə imkanları məhduddur, vəkilin birinci vəzifəsi-bu maneələri aradan qaldırmaq, uşağa güvən vermək, onun danışa bilməyəcəyini düşündüyü anlarda onun səsi olmaqdır. Necə düşünürsünüz, bu işi irəli aparmaq üçün atılmalı addımlar nələrdir? Həm hüquq, həm ailə-məişət, ictiamiyyət müstəvisində…
- Mən hesab ediəm ki, o istiqamətdə qanuni çərçivə Azərbaycanda kifayət qədər var. Həm də təsisatlar baxımından var. Götürün Ombudsman Aparatını. Mən bildiyim qədəri Ombudsman Aparatında uşaq hüquqları ilə bağlı da fəaliyyət var. Üstəgəl, bununla bağlı qaynar xətt var. Bu istiqamətdə işləyən Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Komitə var. Yəni bu məsələlərlə bağlı orqanların işləməsi üçün vaxtında müraciətlər olunmalıdır. Son dövrdə kifayət qədər maarifləndirmə də var. Uşaqlar da öz hüquqlarını bilirlər. Bizim də uşaqlar var, bunu görürük. Yəni uşaqlar bu istiqamətdə kifayət qədər məlumatlıdırlar. Sadəcə, onlar bu hüquqlardan istifadə edirlərmi, zəng vururlarm, müraciətlər edirlərmi?.. Statsitika yoxdur, bunu bilmirəm. Amma hesab edirəm ki, qanunvericilik cəhətdən elə bir problemimiz yoxdur. Hər bir halda, hətta hüquqi işləyən ən yaxşı cəmiyyətdə də tək-tək problemlər həmişə olub. Mən hesab etmirəm ki, hansısa bir məsələ sosial problem kimi qaldırılmalıdır. Düzdür, tək halda da o uşaqların hüquqları qorunmalıdır, amma tək halı bu günki cəmiyyət üçün problem hesab etmirəm.
- Ola bilsin, rayonlarda uşaqların maarifləndirilməsi zəif aparılır.
- Bu dəqiqə sosial şəbəkələrdən də görürük, uşaqlar müəllimin gözünü çıxarır. Valideyni də görürük. Uşaqlarla çətindir. Çünki informasiya çoxdur. Məktəbdə yoxdur, sosial şəbəkədə var. Ola bilər, konkret bu hadisədə uşağın çıxışı olmayıb. Əlbəttə, belə hal olmamalıdır. Amma konkret bir hadisə həyəcan təbili vurulası bir haldırmı, bu, mənim üçün sualdır.
- Hər halda yəqin ki, “qızıl orta” nı gözləməliyik, uşaq cızığından da çıxmasın, zorakılığa da məruz qalmasın...
- Əlbəttə, belə olmalıdır. Yenə də bununla bağlı qanunlarımız da var, orqanlarımız da işləyir. O tək uşağımızı da qorumağa qanunvericiliyimiz imkan verir. Amma yenə də ortada belə hadisə baş verir. Heç bir cəmiyyət heç bir hadisədən sığortalanmayıb.
Söhbətləşdi: Ülviyyə ŞÜKÜROVA
Stopnarkotik.az